SCHRIJVEN IS EEN AMBACHT

//SCHRIJVEN IS EEN AMBACHT

SCHRIJVEN IS EEN AMBACHT

Een zeer beknopt uittreksel van mijn boek En toen, en toen … en toen …, een schrijvershandleiding.

Schrijven is een ambacht. Zoals een kok smaken in een gerecht in balans moet houden, brengt een schrijver een tekst in evenwicht met ‘schrijfingrediënten’. Waar een kok aan de hand van een recept te werk gaat, doet de schrijver dat met de plot.

Voor alle genres is natuurlijk fantasie heel belangrijk. Helaas kan ik je geen lijstjes geven met ingrediënten voor thrillers, griezelboeken, detectives, enzovoort. Wel dit: laat niemand in een trein stappen als je verhaal in 1800 speelt (de eerste spoorlijn werd in Nederland in 1839 aangelegd) en voer geen mobieltje op als je verhaal speelt in de jaren 70 van de vorige eeuw. Dat klinkt kinderachtig, maar ik kom in mijn werk als redacteur vaak van die foutjes tegen.

Voor een thriller ligt de klemtoon meer op actie en gevaar, en in een sciencefictionverhaal neem je een sprong in de toekomst met veel onbestaande technische snufjes. In een detectiveverhaal heb je het dan weer over een misdaad, een speurder en een oplossing, en voor een humoristisch verhaal is het een voorwaarde dat je daarin zelden iemand laat lachen; de tekst moet lachen opwekken.

Als je favoriete boeken griezelboeken zijn, heb je nu misschien een plan om zelf aan een horrorverhaal te beginnen. Heb je meer met romantiek, dan zit er ongetwijfeld een liefdesavontuur in je hoofd. Schrijf in ieder geval wat je zelf zou willen lezen!

Een roman heeft een onderwerp – een thema – en bevat een begin, een midden en een eind. Samen vormen ze de plot; de kern van het verhaal. Dat klinkt heel logisch, maar pak maar eens een roman uit de boekenkast en probeer te ontdekken waar ongeveer het begin eindigt en het middenstuk begint. En hoe lang is het eigenlijke einde? Een, twee hoofdstukken? Wat is het thema (het onderwerp)? Verliefdheid? Vakantie? Een historische gebeurtenis?

Het kan ook zijn dat er – behalve een hoofdonderwerp – een kleiner verhaaltje over een ander onderwerp doorheen geweven is, ‘een tweede laag’. Je kent ze wel: de detective (hoofdpersoon) die een drankprobleem heeft bijvoorbeeld.

Voor je begint te schrijven, is het heel nuttig om een paar vellen papier te pakken en op elk papier een woord, een zin – een ingrediënt – te schrijven dat nodig is om dit ‘recept’ te laten lukken.

  • Wat wordt de kern van het verhaal, de plot? (de ketting van gebeurtenissen).
  • Waar speelt het zich af? Locatie.
  • In hoeveel tijd speelt het zich af? Uren, dagen, weken?
  • Wat wordt het thema?
  • Wie is de hoofdpersoon?

Denk vervolgens goed na over welke vorm van schrijven je gaat kiezen; wie vertelt het verhaal (het vertelperspectief)?

Een mogelijkheid is de ‘ik-figuur’ die in verleden tijd of tegenwoordige tijd vertelt. Weet dan dat dit de moeilijkste vorm is. Makkelijker toe te passen is de meest toegepaste vorm van de onzichtbare personale verteller (iemand die het verhaal als het ware aan je vertelt – daarvoor wordt de verleden tijd gebruikt).

Het gaat bij het schrijven van een verhaal om de aanloop, het hoogtepunt en de afwikkeling. Een stap-voor-stapopzet kan hierbij handig zijn.

Maak per hoofdstuk een kort schema en schrijf daarin wat dit hoofdstuk aan het verhaal moet toevoegen.

Personages

Heel belangrijk! Wie is de hoofdfiguur in je verhaal en wie de bijpersoon of bijpersonen? Even uitgaande van een man: is hij dik of dun? Hoe is zijn haarkleur en wat is de kleur van zijn ogen? Hoe ziet zijn huis eruit en waar staat het? Heeft je hoofdpersoon een hobby? Een hond of kat, houdt hij duiven? Een specifiek beroep of (prettige of saaie) baan?

Soms kan het schrijven zo lekker gaan dat een personage met het verhaal op de loop gaat; deze duwt door zijn karaktertrekken het verhaal een andere kant op dan jij in je hoofd had en dat is een goede ontwikkeling! Nu moet jij dus je verhaal aan het personage aanpassen óf je hoofdpersoon moet iemand anders worden. Je moet er immers voor uitkijken dat je hoofdpersoon handelingen gaat verrichten die niet bij zijn of haar karakter passen.

Emoties

Bij personages horen emoties. Emoties worden het mooist beschreven vanuit de hoofdpersoon. Niet vanuit de verteller, dan wordt het zo stijfjes en onnatuurlijk. Daarbij moet je proberen die emoties niet te vertellen, maar ze te laten zien. Voorbeeld: Jolien was blij haar moeder weer te zien. Blijer dan ze verwacht had. Dit kun je beeldender weergeven: Jolien omknelde haar moeders hals. Waar kwam dat tranerige gevoel in haar keel ineens vandaan?

Eigenlijk is het zo dat een dialoog de emotie verzwakt. Laat hem zien! Dus niet: Ze was woest, maar: Ze balde haar vuisten.

Sfeer

Sfeer is de beschrijving van de achtergrond waarin het verhaal zich afspeelt. Want al is je verhaal nog zo spannend en klopt alles wat je vertelt, zonder beschrijving van een bepaald huis, gebouw, een plek in de open lucht, wordt het niet leesbaar.

Nog een onmisbaar ingrediënt is het conflict

Een conflict in een boek is wanneer de hoofdpersoon te maken krijgt met een probleem. Tegen het einde van het verhaal wordt het probleem meestal opgelost. Een conflict kan van alles zijn, maar meestal komt het erop neer dat de vraag wordt gesteld wie of wat je hoofdpersoon tegenwerkt. Zelfs iets in de gedachten van de hoofdpersoon, of iets wat het evenwicht verstoort in een alledaagse situatie. Een soort dominosteen die omvalt en voor een aaneenschakeling van gebeurtenissen zorgt. Een jongen fietst ’s ochtends naar school en wordt onderweg aangereden door een auto; een vrouw haalt op een dag een hondje uit het asiel en de vorige eigenaar van het dier begint haar te stalken, wat van kwaad tot erger wordt. In beide genoemde gevallen geldt dat er een reeks van voorvallen volgt. Zodra het conflict vorm begint te krijgen, stijgt de spanning al. Op het hoogtepunt van het conflict moet dan de oplossing komen.

Dus: een conflict wordt gevormd door een hoofdpersoon die in een onverwachte situatie komt; die botst met iets anders. Of een ander personage dat iets anders wil dan de hoofdfiguur, zodat hij een keuze moet maken. Maar een conflict kan ook ontstaan doordat het hoofdpersonage ineens te maken krijgt met schuldgevoel, angst of zorgen. Kortom, je hoofdpersonage krijgt met obstakels te maken die de spanning opvoeren.

Zonder een conflict kabbelt een verhaal van begin naar eind en creëer je geen spanning. Veel beginnende schrijvers beseffen niet hoe belangrijk zo’n conflict is.

Dialoog

Dialoog is datgene wat in de tekst ‘gezegd’ wordt; wanneer personages met elkaar praten. Met een dialoog breng je niet alleen de personages tot leven, maar maak je tegelijk gebeurtenissen levendiger. Een dialoog gaat ook vaak samen met een handeling. Met een dialoog kun je iemand typeren; laten zien hoe iemand denkt en voelt. Hoe iemands karakter is, kan bijna niet beter worden uitgedrukt dan in de dialoog. Schrijf de ‘gesproken’ woorden op een dergelijke manier dat ze passen bij het personage. Maak ze zo echt mogelijk.

Vergelijk hiervoor deze woorden eens; ze betekenen hetzelfde, maar worden door verschillende personen uitgesproken. Je kunt er een type, leeftijd, gezag en afkomst uit afleiden:

Ja – Yep – Echt wel!

Absoluut niet – Ja, dag! – Ja, duh!

Wat een geweldig idee! – Cool, man! – Helemaal toppie! – Dat wil ik niet hebben – Ben je niet wijs of zo?

Alles goed met u? – Hoe gaat ie dan? – Sow!

Je zult in het begin gauw geneigd zijn een gesprek veertig zinnen te laten duren, terwijl dat misschien wel in vijf kan. Ook zul je erop moeten letten dat boekentaal geen spreektaal is. Dus schrijf geen zinnen met daarin termen als ‘Ehh…’, ‘ahum…’. Daarnaast moet je woordjes als ‘tja’, ‘nou’ en ‘hoor’ niet te vaak gebruiken.

Probeer voor jezelf een schema te maken wanneer je gaat schrijven. Neem daar zoveel mogelijk vaste tijden voor en houd je daaraan, als het enigszins mogelijk is. Dus heb je met jezelf afgesproken iedere dag om twee uur gedurende een uur te schrijven, doe dat dan ook. Heb je dan eens net geen inspiratie voor je verhaal, laat dan je gedachten stromen en schrijf in het wilde weg. Ga dus vooral door!

Het is alleen aan te raden niet te beginnen voor je de opening goed in je hoofd hebt en natuurlijk de verhaallijn in grove lijnen. Schrijven is een ambacht en ambachten moeten dagelijks beoefend worden om de soepelheid daarin te krijgen en te houden. Je weet nu waarover je wilt schrijven, weet hoe de plot ongeveer gaat worden. Nu is het de kunst om de plot uit te werken rondom de kern (het hart) van het verhaal.

Spanning en spanningsopbouw

Nieuwsgierigheid is een sleutelwoord voor spanning! Spanning in een boek ontstaat als de tekst vragen oproept; de nieuwsgierigheid van de lezer naar het antwoord moet geprikkeld worden. Spanning werkt het best als je in de tekst de lezer antwoord geeft op een bepaalde vraag, maar dan zo dat dat antwoord weer een nieuwe vraag oproept (spanningsboog). Wacht je te lang met een antwoord, verslapt de spanning en heeft je lezer tegen die tijd zijn aandacht misschien wel verloren.

Schrijfoefening:

Beeld je in dat je een filmcamera in de hand hebt en loop daarmee door je huis. Zoom in op bepaalde plekken; neem goed in je op hoe de dingen eruitzien, voelen, ruiken, fijne en vervelende herinneringen bij je oproepen. Ga dan achter je pc zitten en schrijf op wat je ‘filmde’. Misschien kun je er iets van gebruiken voor in je eigen verhaal.

Lees alles wat je geschreven hebt regelmatig terug. Hardop! Dan merk je veel beter of de zinnen goed lopen; of je een bepaald woord niet te vaak gebruikt. Komt het over zoals je het bedoeld had of moet je hiervoor andere woorden gebruiken; zinnen verplaatsen?

Probeer de opbouw van de zinnen zoveel mogelijk af te wisselen. Dus niet iedere zin met Hij/Zij… beginnen. Een voegwoord als ‘en’ rijgt meestal twee korte zinnen aan elkaar. Kijk eens wat er gebeurt als je ‘en’ weglaat en van de lange zin twee korte maakt… Vaart!

Te veel informatie geven over een situatie maakt het verhaal al gauw stijfjes en niet boeiend. Te veel informatie is bijna even storend als te weinig! Pas er in ieder geval voor op dat je niet te veel beschrijft.

ALS HET EVEN NIET ZO WIL LUKKEN MET SCHRIJVEN …

Je hebt je pc aangezet en je staart nu naar je beeldscherm. Je personages lijken verlamd en al ver voor het einde ben je het spoor, dat je nota bene zelf had uitgezet, bijster. Deze momenten kent iedere schrijver: het writer’s block. Het wil dan soms helpen om jezelf af te vragen wat jij wilt dat er gebeurt en delen van je verhaal zo te verschuiven dat het echt kán gebeuren. Eén van de foefjes om jezelf weer aan het schrijven te krijgen, is associëren. Van het ene woord tot het andere komen; de ene gedachte door de andere laten volgen, van de hak op de tak springen.

Associatieoefening:

Een heel fijne oefening. Resultaat gegarandeerd! Neem zomaar een woord, het eerste dat in je gedachte komt, en schrijf dat in een cirkel. Die cirkel verdeel je in twaalf partjes, waarin je opschrijft waar dat woord je aan doet denken, waarmee je het associeert. Het is niet zo ingewikkeld als het lijkt. Je zult verbaasd staan over je eigen gedachtesprongen! De ene gedachte zal een volgende bij je oproepen. Als je twaalf woorden hebt, ga je de tegenover elkaar liggende partjes met elkaar verbinden en verwerk je deze samen in een zin. Op deze manier krijg je oog voor de waarde van je eigen invallen, gekke gedachtesprongen, hoofd- en bijzaken. Je kunt ook iemand anders vragen in het wilde weg een paar woorden te roepen waar jij van opschrijft waarmee je het associeert.

Schrijfoefening:

Een foto in de krant of een ansichtkaartfoto bieden mogelijkheden genoeg om over te schrijven. Probeer je voor te stellen wat de karakters zijn van de personen op de foto, of plaats jezelf in die foto en praat met die mensen. Je kunt ook voor een landschap kiezen waarin je jezelf plaatst, op weg naar iemand. Wie die persoon is en waarom je ernaartoe gaat, ga je in dit verhaal duidelijk maken. Probeer er zo veel mogelijk details zoals geluiden, geuren, gevoelens en eventueel de invloed van het weer in te verwerken. Je kunt het verhaal in de ik-vorm schrijven, of je verwerkt het in een fictieve brief aan iemand.

Genoeg om mee aan de slag te gaan. Succes!

2018-07-24T07:51:13+00:00